Sainsanaa

“2010 оны хүрэл тулга наадам”

 

1-р шатны шүлэг

Картын барааны хүүхдүүд

Картын барааны хүүхдүүд бид

Өглөө наран мандхад

Өлөн ходоодтой хүмүүс сэрж

Өршөөл энэрэлгүй хорвоод

Өлгүүхэн дэлгүүрт наран тусахад

Өшөө хонзонгийн лангуун дээр нь

Лаа, шүдэнз, давс гурваас өөр

Лангуу дүүргэх бараагүй

Лай гаслангийн алаг хорвоод

Төрөл бүрийн бараа мэт

Түм бумаараа төрцгөөсөн билээ

Тасралтгүй үргэлжлэх оочир

Тартаг таа тулсан амьдралд

Танхил хүүгийн инээд цанганахад 

Турж ицсэн хүмүүсийн царайнд

Туяа орж гэрэлтэн инээмсэглэж байлаа...

“2010 оны хүрэл тулга наадам”

 

1-р шатны шүлэг

Картын барааны хүүхдүүд

Картын барааны хүүхдүүд бид

Өглөө наран мандхад

Өлөн ходоодтой хүмүүс сэрж

Өршөөл энэрэлгүй хорвоод

Өлгүүхэн дэлгүүрт наран тусахад

Өшөө хонзонгийн лангуун дээр нь

Лаа, шүдэнз, давс гурваас өөр

Лангуу дүүргэх бараагүй

Лай гаслангийн алаг хорвоод

Төрөл бүрийн бараа мэт

Түм бумаараа төрцгөөсөн билээ

Тасралтгүй үргэлжлэх оочир

Тартаг таа тулсан амьдралд

Танхил хүүгийн инээд цанганахад 

Турж ицсэн хүмүүсийн царайнд

Туяа орж гэрэлтэн инээмсэглэж байлаа

Хоёр нас...

2-р шатанд шалгарсан сурагчдын шүлгүүд


Харц

Элдэв мууг бодогч нь өшөөрхсөн харцтай

Эх орноо  хамгаалж буй цэрэг нь эрэлхэг зоригт харцтай

Ээжийн хайраар эрхэлсэн хүүхэд инээмсэглэсэн харцтай

Энэ хорвоог уяраах чадалтай нь энхрийлмээр харцтай

Гунигтай нүдэнд нь нулимс цийлэгнэсэн  харцтай

Гал халуун баярын өдөр баярласан харцтай

Хайртай хүүгээ оргилд хүрэхэд бахархсан харцтай

Хүүгээ гэж хүлээсэн эх хөгширсөн харцтай

Тэгвэл энэ харц чинь

Тайвныг мэдэрч, уурыг таньсан

Танхилхан насны зан араншинг

Мэдүүлэгч юм байна                                    ...

                     Үнэн худал

Амьдралдаа чи дандаа онож явна гэвэл тэр чинь худлаа

Авъяас бүхэн чамд байдаг гэвэл тэр чинь худлаа

Инээсэн бүхэн чамд хайртай гэвэл тэр чинь худлаа

Итгэсэн бүхэн чинь итгэл даана гэвэл тэр чинь худлаа

Жаргал зовлон ээлжилдэг гэвэл тэр чинь үнэн

Жам ёсоор энэ хорвоогоос буцаад явах нь бас л үнэн

Энэ дэлхий бөөрөнхий гэвэл тэр чинь үнэн

Ээжий чинь чамд хайртай гэвэл тэр чинь гарцаагүй үнэн

                       Чи төрөх нь үнэн

                       Чи үхэх нь үнэн

                       Чи амьдралын салхийг сөрөх нь бас л үнэн

              ...

Хувилбар В-1

1.Дараах үүсмэл үгсийн бүтэц, утгыг ажиглаад бусдаасаа ялгаатай үгийг ол.

А. Эмч         В.Галч          С. Тогооч       D. Сэтгүүлч

2. Урт эгшгээр эхэлсэн залгавар залгахад аль үг нь бусдаасаа ялгаатай бичигдэх вэ?

                           А. Онол        В. Гэрэл       С.  Гутал        D. Сүрэл       E. Эрэл

3. Зөв бичсэн үгийг ол.

                           А. Гаргъя       В. Бодоё     С. Суръя        D. Хэлэе        E. Харая

4. Зэрэгцүүлэн холбохын “-ж” нөхцөл залгахад бусдаасаа ялгаатай бичигдэх үгийг ол.

                           А. Сорь          В. Гунь     ...

Хувилбар В-1

1.Дараах үүсмэл үгсийн бүтэц, утгыг ажиглаад бусдаасаа ялгаатай үгийг ол.

А. Эмч         В.Галч          С. Тогооч       D. Сэтгүүлч

2. Урт эгшгээр эхэлсэн залгавар залгахад аль үг нь бусдаасаа ялгаатай бичигдэх вэ?

                           А. Онол        В. Гэрэл       С.  Гутал        D. Сүрэл       E. Эрэл

3. Зөв бичсэн үгийг ол.

                           А. Гаргъя       В. Бодоё     С. Суръя        D. Хэлэе        E. Харая

4. Зэрэгцүүлэн холбохын “-ж” нөхцөл залгахад бусдаасаа ялгаатай бичигдэх үгийг ол.

                           А. Сорь          В. Гунь     ...

жаахан замбараагүй шивлээ янзлаад аваарай.
Элсэлтийн шалгалт 2008 оны G хувилбар

Адууны манаанд

Үүрийн цагаан гэгээ тусмагц хөхөө шувуу урьханаар донгодох дуу уулын цуурай ба салхины аятай хослон өргөн талд дэлгэрэнгүйеэ хангинаж, яруухнаар дуурсмагц адуугаа манаж байсан залуу хүү Цогт агшин зуур дугхийсэн нойрноос сэрэн босож, тавтайхнаар эвшээн суниагаад, гарынхаа араар нүдээ арчин, дөрвөн зүгт хандвал энэ үе сайхан зуны тэргүүн сарын шинэд тул дэлхийн бодис ба цагийн улирал үнэхээр тааламжтай. Хөх тэнгэр тунгалагаар цэлмээд, хөвөн үүл хэсэг хэсгээр тунана. Дэргэдэх ургамал цэцгэнд нимгэн ца...

 Болдоггүй бор өвгөн

Эрт урьд цагт Болдоггүй бор өвгөн гэж байж гэнэ. Энэ өвгөн долоон бор хоньтой, нисдэг бор морьтой, бас нисдэггүй бор морьтой юм гэнэ. Болдоггүй бор өвгөн Болзоотын бор толгойн тэнд овоохой барин суудаг байжээ. Болзоотын бор толгойд долоон бор хонио хариулдаг ажээ. Нисдэг бор морио гэрийнхээ баруун талд уядаг, ннсдэггүй бор морио гэрийнхээ зүүн талд аргамждаг байжээ.

Болдоггүй бор өвгөн "Хув хар хониноос минь хундан цагаан хурга гараасай! Хурмаст тэнгэрээ тахих юм сан" гэж бодож явдаг байжээ. Тэгж байтал хув хар хониноос нь хундан цагаан хурга гарсанд хурмаст тэнгэрэ...

Хувилбар G1

 

Хэрлэнгийн хөндийд хурдан морь тарлаж байв. Тал нутгийн зун идэрхнээрээ, голын өмнөх гүвээнүүд хөвчийг нь тавьсан нум шиг тэнийлдэн цэнхэрлэж, агь бууралтсан газраас айраг цагаа үнэртэнэ. Морь тарлаж байм өдөр өө. Морьтой ардын үр сад гэсэндээ сэтгэл хөөрөн, хөл хөнгөрчээ. Уяа тойрон гийнгоолох хүүхдүүдийн дуу чихэнд бус зүрхэнд хадаад Хэрлэнгийнхээ энэ хөндийд ялгуум сайхан мориор давхиж нэг үзвэл нас залуужих мэт санагдана. Уяан дээр үрээ насны цагаан бор морь хазаар даран зогсоно. Хурдан морь шинжих эрдэм даанчиг байхгүй гэлээ ч би ухаанаараа дүүрэн мэлтэгнэх нүдийг нь хар...

Алчуур зангидсан хуур

Өвөө өөд болоод сар гаруй боллоо.  Гэрийн хоймор байдаг хуурны ногоон халзан морин толгойг эгчийн алчуураар боогоод бас л сар гаруй боллоо. Говьчуул хуурын нүдэнд гуниг унагахгүй гэж ингэж гашууддаг заншилтай. Долоон долоо дөчин ес хоног бооно. Нэг өглөө зүүн хамар дээгүүр улаан тугтай машин гарч ирлээ. Манай гадаа тоосоор тургин зогсуут хэдэн хүн бууж ирлээ.......цай цүү болсноо дараа нь том сийрсэн малгайтай, нүдний тас хар шилтэй ах надад,_за хүү дэгдчих, урлагийн бригад ирлээ гээд айл саахалтыхнаа хөөгөөд ир гэлээ.....орж ирснээсээ хойш туж л нүүр нүдээ будсан гоё эг...

                                                                       Хувилбар C

                                                                       Шаргачин

Буу  зогстгүй  шахам нижгэнэн,машины дохио чимээ үргэлжлэн дуугарч,шаргачны үсрэх цойлох нь ховордон,цэлмэг нүд бүлтгэнэн манантаж,босоо чих нь алгуураар хойшоо бууж байлаа.Машин дотроос “Хар барам чинь оногдохгүй нь.Ёо,ёо,ямар ихн донсолдог юм бэ?Толгой хагалчих нь.Аль вэ сум аваад аль!Өмнө барьж байгаад мулталж орхи.Аа,мондиос болж гараа шалбалж орхилоо.Чамайг уу даа! “гэх зэрэг дуу сонстож байлаа.Гагцхүү жолоочийн ард хөдлөлгүй суу...

     Монгол хэлний даалгавар 2010он

                                              ХУВИЛБАР  В

                                                      Нутгын айраг

Ах  маань  энэ жил бас л ирж  хөхүүр айраг авчрав. Ээжийн явуулсан  хөхүүрэнд аавын

Адуунд бахтаад ирсэн мэт санагдана.

Цээлийн нууранд олон адуу шаагин орoход Хангайн булагаас зорьж ирээд амарч амжаагүй лам шувуунууд усаа харамлах мэт орь дуу тавин нисч, адуун дээгүүр хэдэнтээ өнгөрөхүй усны захад хулган зогссон хэнз халтар унага тэдний сүүдрээс цочин давхийж, түүнийгээ булзааруулaхын тулд эргийн ногоон зүлгэн дээгүүр тонгочин давхина.

Ааг...

Нутгийн  тэнхээ

Дөчин  таван оны  чөлөөлөх  дайны  үед  тэсрэлтэд  битүү  бэртээд  дайны  талбарт  ухаангүй  хэвтэж  байсан  монгол  байлдагчийн  зөвлөлтийн  цэргийн  анги  олж  хээрийн  эмнэлэгт  сувилсаар  засрал  олж  амжаагүй  тул  тэр  чигт  нь  нүүлгэн  авч  явжээ.  Тэр  шархтай  байлдагч  Сибирийн  гүнд  ухаан  орсон  боловч  хэл  орсонгүй. Харин  аажимдаа  сонсгол орж  орос үг  дуулсаар  орос  хэл  сурсан  боловч  монгол  хэл  нь  таг  мартагджээ. Төөрч  будилсаар  арваад  жилийн дараа нутагтаа  ирээд  ганц  ч  монгол  үг мэдэхгүй  байхад  нь  нутгийн  хүмүүс  гайхаж, зарим нь ч “Ихээ...

Саяхан манайд хотод суурьшаад нэлээн удсан нутгийн нэгэн хөгшин ирж, миний бүхий л зураг, цуглуулгийг үзэж дуусаад, өөр үзэж харах зүйл нэхэхэд нь би сандарсандаа нутгийнхаа дууг сонсголоо.Гэтэл санаанд оромгүй явдал болж нөгөө хүн маань сонсоод л нутгийн ийм сайхан дуу байдаг юмуу гээд л, сурч авна гэж дууны үгийг бичиж, нүдэндээ нулимстай дагаж дуулаад л ийм сайхан нутагт төрсөн хүмүүс шүү дээ бид  гэж байн байн хэлж байсан юм.Нээрээ би  нутгаа маш их санасан юм байнаа. Миний төрсөн нутаг шиг сайхан нутаг. Ингээд энэ сайхан дууг үгтэй нь та бүхэнд хүргэе.

Үг С.Батмөнх                       ...

Мартагдсан үлгэр

 Эрт урьдын цагт юмсанж, илжиг унасан нэгэн худалдаачин явж байж гэнэ. Тэгтэл мөр замд нэг айл харагдаж, уяан дээр эмээлтэй морьд багшраад найр наадмын их хөлтэй байх юм гэнэ.
      Энд юу болж байгаа юм бол гэхэд илжиг нь,
     - Аа эзэн минь энэ айл жасаагаа уншуулж байгаа юм байна гэжээ. Энэ айлаар ороод гаръя гэхэд илжиг нь хэрэггүй дээ хэрэггүй гэж хичнээн цааргалсан ч болсонгүй очиж дээ.

Тэднийг очиход, гэрийн эзэн харилхаж, цээрлэсэнгүй, харин ч буянтай будагтай хүн ирлээ гэж бэлэгшээх шахуу юм болж "Дааяа дээшээ, дээшээ!" гэж байх юм гэнэ. Худалдаачин ч, зүгээр ...

Долоон настай хүү

Эрт урьд цагт долоон түмэн адуутай Долоо баяных гэдэг Алтай хааныг өвөрлөж, Хангай хааныг арлан нутагладаг байжээ. Долоо баян өөрөө нэг өдөр долоон түмэн адуугаа долгио нуураас усалж явтал жижигхэн хайрцагтай юм нуурын усаар хөвөөд ирэхэд нь уурганыхаа үзүүрээр өлгөөд хаяжээ. Тэгтэл түүний дотроос амнаас нь алд улаан гал дүрэлзсэн, арван хоёр толгойтой атигар хар Мангас гарч и...

Юнан хааны шадар сайдын тууж

Загасчин  өгүүлрүүн:  Урьд  эрт цаг  Персийн  хот,  рум*/ газар  Юнан  гэдэг нэгэн хаан  байжэээ. Цэргийн  олон  жанжинтай , амь сахиул нартай  их баян хаан  атал  уяман өвчтэй  ажгуу .  хаан  э«двийн  эм тан ууж  тос тэргүүтэн  түрхэвч  огт үл  эдгэх  агаад нэгээхэн  бээр оточ  эс  анагаажээ . Тэр  хотод  оточ  Дубан  нэртэй  нэг  сүрхий  оточ байжээ .  Тэр бээр  Грек, Перс, Вазиант, Араыб, Сир,  таван хэл мэдэх агаад  анагаах  ухаан,  одон  мичдийн орны  үндсийг мэдэх бүлгээ . Бас амьд  ба  хатсан   тустай  ба хортой  бүхий л өвс  ургамал  цөмийг  танина...

Монголчуудын уламжлалт өөр нэг төрөл бол харилцаа дуу юм. Ардын аж байдлын үгтэй, үггүй тоглоом эрийн гурван наадам, хуримын ёс, хүүхдийн даахи авах, нэр өгөх, эсгий хийх зэрэг аж байдлын үйлдэлт болон мөн хуурч, дууч, үлгэрч, ерөөлчдийн уран бүтээлд цэц булаалдаан ч гэсэн гаднах байдлын дууриамал боловч театрын гол үндэслэл болсон харилцаа яриа, тийнхүү хүмүүст болон орчин тойронд хандах хандлага, үйл хөдлөлөөр тодорхойлогддог дүр бүтээх зарчим зэрэг ордог бөгөөд эдгээр нь ихэнхдээ ардач үзэл санаагаар үндэслэсэн мэт байдаг. Театрын үндэслэлийг ихээхэн хэмжээгээр агуулсан ...

Хүн ардын аж байдал, ахуй амьдрал, зан үйл, ёс заншил, хүсэл эрмэлзлэл, ажил хөдөлмөрт хандах хандлага, байгаль ертөнцийг танин мэдсэн бодит мэдлэг чадвар нь зүйр цэцэн үгэнд шингэсэн байдаг байна.

  Зүйр цэцэн үгэнд шударга явдал, эрэлхэг зоригийг бахдан, ажил хөдөлмөрийг дээдэлж, аж амьдралд саад тотгор болсон залхуу хойрго, үнэнч шударга бус явдал, муу муухай үйлийг шоолон шүүмжилж үзүүлсэн байдаг. Зүйр цэцэн үгийг дуудаж сургуулилахад юуны өмнө утгыг нь сайн ухаарч ойлгосны үндсэн дээр хэлэх хэрэгтэй. Тэгэхдээ зүйр үг бол их төлөв зүйрлэн жишсэн утгатай байдаг тул харьцуулж буй зүйли...